Od 1.01.2027 L4 w jednej firmie, praca w drugiej — lekarz decyduje

Ten temat na: Facebook

Od 1 stycznia 2027 r. osoba mająca co najmniej dwa tytuły do ubezpieczenia chorobowego będzie mogła, na własne żądanie i ze względu na rodzaj wykonywanej pracy, poprosić lekarza o niewystawienie zwolnienia z jednego z tych tytułów. W praktyce otworzy to drogę do sytuacji, w której ktoś przebywa na L4 w jednej firmie, a równocześnie pracuje w drugiej – ale tylko wtedy, gdy tak zdecyduje lekarz na podstawie oceny medycznej i warunków określonych w ustawie. Firma doradcza Conperio ostrzega, że przepisy wprowadzone ustawą z 18 grudnia 2025 r. (Dz.U. z 2026 r., poz. 26) wymagają doprecyzowania, by nie otworzyć pola do nadużyć.

Co dokładnie zmienia się od 1 stycznia 2027 r.?

Zmiana to efekt nowelizacji ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych z 18 grudnia 2025 r., która w art. 13 wprowadza poprawki do ustawy zasiłkowej z 25 czerwca 1999 r. Nowy art. 9 ust. 4 tej ustawy przesądza, że niezależnie od liczby tytułów ubezpieczenia chorobowego danej osoby, obowiązywać ją będzie tylko jeden okres zasiłkowy. Od tej samej daty zaczną też obowiązywać nowe ust. 1a–1e w art. 17.

Ustęp 1a definiuje pracę zarobkową jako każdą czynność o charakterze zarobkowym, niezależnie od podstawy prawnej jej wykonywania – z wyjątkiem czynności incydentalnych wymuszonych istotnymi okolicznościami, przy czym samo polecenie pracodawcy taką okolicznością nie jest. Ustęp 1b określa z kolei, czym jest aktywność niezgodna z celem zwolnienia: są to działania, które utrudniają lub wydłużają leczenie albo rekonwalescencję, poza zwykłymi czynnościami życia codziennego i wyjątkami incydentalnymi.

Zgodnie z ust. 1c, gdy ktoś podlega ubezpieczeniu z co najmniej dwóch tytułów, niezdolność do pracy z powodu choroby ustala się odrębnie dla każdego z nich, z osobnym zwolnieniem. To właśnie ust. 1d wprowadza samo uprawnienie: jeśli rodzaj pracy wykonywanej z danego tytułu pozwala na jej kontynuowanie, lekarz – na żądanie ubezpieczonego – będzie mógł zwolnienia z tego tytułu nie wystawić. To nie jest automatyczne prawo, bo decyduje ocena lekarska i warunki ustawowe. Ustęp 1e nakłada na ubezpieczonego obowiązek: musi on poinformować płatnika składek, wskazanego w art. 61 ust. 1 pkt 1, o okresie zwolnienia otrzymanego z innego tytułu.

Zdaniem Mikołaja Zająca, eksperta rynku pracy i prezesa firmy Conperio, lekarz podejmujący tę decyzję często nie zna rzeczywistych obciążeń na obu stanowiskach – pracy nocnej, zmianowej, obsługi maszyn czy poziomu stresu – a nowy przepis nakłada na pracownika jedynie wąski obowiązek informacyjny względem płatnika składek. Ekspert dodaje, że dziś samo ujawnienie dodatkowej pracy zarobkowej w czasie L4 może wystarczyć do ustalenia naruszenia, a po 2027 r., w przypadkach objętych wyjątkiem, zdaniem Zająca to się zmieni: potrzebna będzie ocena tego, jakie czynności ubezpieczony faktycznie wykonywał, jak go obciążały, ile zajmowały czasu, jak wpływały na leczenie i czy uzasadnione było przyjęcie różnej zdolności do pracy w dwóch miejscach. Same nazwy stanowisk i dokumenty, jak podkreśla ekspert, tej oceny nie zastąpią.

Jakie ryzyka widzi w nowych przepisach firma Conperio?

Conperio wskazuje kilka obszarów, w których nowe uprawnienie może się okazać problematyczne. W warstwie zdrowia i bezpieczeństwa chodzi o ból, zmęczenie czy leki ograniczające sprawność – przykładowo prowadzenie pojazdu po zwolnieniu wystawionym z innego zawodu. Przy pracy wykonywanej za granicą problemem bywa trudna kontrola, a koszty kontroli transgranicznej, o których mówi art. 87 rozporządzenia 987/2009, może ponosić Zakład Ubezpieczeń Społecznych.

Praca sezonowa, zdaniem Conperio, bywa fizycznie równie wymagająca jak zajęcie, z którego wystawiono zwolnienie. Gdy druga praca odbywa się u konkurenta, koszty absencji ponosi pierwszy pracodawca, a korzysta na tym firma konkurencyjna. W firmach powiązanych rodzinnie Conperio zwraca uwagę na ryzyko zatrudnienia pozornego – inny NIP, inny kod PKD czy inna nazwa stanowiska nie dowodzą, że warunki pracy faktycznie się różnią.

Wreszcie, w ocenie Conperio, osoby przewlekle chore, zwłaszcza z problemami psychiatrycznymi, potrzebują stabilnej ochrony dochodu i rehabilitacji, a nie zachęty do dodatkowej pracy. Mikołaj Zając przypomina, że w 2025 r. zaburzenia psychiczne odpowiadały za 34,1 mln dni absencji, wobec 30,3 mln w 2024 r.

Co pokazują dane ZUS i Conperio o kosztach zwolnień?

Z danych przywołanych przez Conperio wynika, że w 2025 r. ZUS odnotował 25,6 mln zaświadczeń lekarskich i 254,5 mln dni absencji. Bezpośrednie wydatki na zasiłki chorobowe, wynagrodzenia chorobowe i zasiłki opiekuńcze, jak podaje firma, wzrosły z 26,26 mld zł w 2021 r. do 36,83 mld zł w 2025 r. – to wzrost o ponad 40 proc., przy czym te kwoty nie obejmują kosztów zastępstw, nadgodzin ani przestojów, jakie ponoszą same firmy.

Mikołaj Zając podaje też, że od 2009 r. Conperio przeprowadziło ponad pół miliona kontroli zwolnień, a w samym 2025 r. firma zrealizowała ponad 33,3 tys. kontroli, w których nieprawidłowości stwierdzono w 33 proc. przypadków. Ekspert zastrzega, że wynik dotyczy wyłącznie spraw wytypowanych do kontroli, nie wszystkich zwolnień wystawianych w Polsce, a nieprawidłowość nie oznacza automatycznie, że doszło do nadużycia.

Zdaniem Mikołaja Zająca nie da się oszacować kosztów nowych przepisów, bo nieznana jest skala nadużyć, jakie mogą się pojawić. Ekspert przywołuje jednak dane ZUS za 2025 r.: 452,3 tys. kontroli osób na zwolnieniach wobec 25,6 mln wystawionych zaświadczeń, w tym 138 095 kontroli prawidłowości wykorzystywania L4, po których 15 732 osoby utraciły prawo do zasiłku, a same kontrole wstrzymały wypłatę świadczeń na ok. 45,39 mln zł.

Z tych liczb Zając wylicza hipotetyczną ekstrapolację – rząd wielkości ok. 2,57 mld zł, jaki ZUS mógłby teoretycznie zaoszczędzić na zasiłkach, gdyby część tej absencji wynikała z pracy w drugim miejscu. Ekspert wprost zastrzega, że to tylko test skali, a nie dowód na to, że do nadużyć faktycznie dochodzi. Niezmiennie natomiast koszt L4 nadal będzie ponosił pierwszy pracodawca – ten, u którego pracownik przebywa na zwolnieniu – bo to on musi wypłacać wynagrodzenie chorobowe, nawet jeśli w tym czasie zatrudniony pracuje w drugiej firmie.

Co proponuje Conperio, by ograniczyć ryzyko nadużyć?

Conperio rekomenduje zestaw zmian, które – zdaniem firmy – mogłyby wyeliminować albo przynajmniej skutecznie ograniczyć nadużycia. Pierwsza propozycja to wydłużenie vacatio legis, tak by przygotować procedury kontrolne przed wejściem przepisów w życie. Druga to wprowadzenie okresu wyczekiwania – 182 dni wcześniejszego, rzeczywistego zatrudnienia w drugim miejscu pracy, co utrudniłoby zatrudnienie pozorne, choć – jak zaznacza Conperio – nie uchroniłoby przed nadużyciami w firmach powiązanych rodzinnie.

Firma proponuje też dodatkową ocenę medyczną potwierdzającą, że druga praca nie utrudnia leczenia, a także limit czasowy korzystania z wyjątku.

  • zgłaszanie pracodawcom i ZUS informacji o charakterze, wymiarze godzinowym oraz miejscu wykonywania drugiej pracy,
  • prowadzenie dokumentacji takiego zatrudnienia,
  • czytelne sankcje za zatajenie albo podanie nieprawdziwych danych,
  • weryfikację faktycznie wykonywanych czynności, a nie tylko dokumentów,
  • odrębne zasady dla długotrwałych absencji psychiatrycznych – zdaniem Conperio powinna to być orientacyjnie comiesięczna ocena przebiegu leczenia, prowadzona wspólnie z medycyną pracy, z zachowaniem tajemnicy lekarskiej.

Conperio zapewnia przy tym, że nie neguje potrzeby dostosowania przepisów do realiów rynku pracy, ale uważa, że nowe uprawnienie powinno wejść w życie dopiero po tym, jak powstaną realne narzędzia weryfikacji. Zdaniem firmy kluczowe pytanie nie dotyczy tego, czy wolno pracować w czasie L4, lecz tego, kto będzie kontrolował nowe zasady i kto poniesie koszty ewentualnych nadużyć. Jedynym realnym rozwiązaniem po stronie pracodawców mają być, jak wskazuje Conperio, fizyczne kontrole wykorzystywania zwolnień.

Czy prawnicy zgadzają się z Conperio?

Nie we wszystkim. Radca prawna dr Katarzyna Kalata z Kancelarii Kalata mówi serwisowi Prawo.pl, że w jej ocenie nie ma podstaw do przesunięcia terminu wejścia przepisów w życie. Dostrzega jednak potrzebę ich sprecyzowania, bo – jak ocenia – dzisiejsza konstrukcja przepisu może prowadzić i do nadużyć, i do kolejnych spraw spornych między ubezpieczonymi a Zakładem Ubezpieczeń Społecznych.

Zdaniem dr Kalaty sama idea, by można było pracować z jednego tytułu ubezpieczenia, mając jednocześnie orzeczoną niezdolność do pracy z innego tytułu, jest rozsądna, bo niezdolność do pracy nie oznacza automatycznie niezdolności do wykonywania jakiejkolwiek pracy. Jako przykład podaje chirurga, który po urazie ręki nie mógłby operować, ale mógłby prowadzić zajęcia na uczelni, albo osobę pracującą fizycznie, która przy schorzeniu narządu ruchu zachowuje zdolność do pracy umysłowej.

Problem, na który wskazuje dr Kalata, leży w samym art. 17 ust. 1d ustawy zasiłkowej: ustawodawca nie sprecyzował, według jakich kryteriów lekarz ma oceniać, czy dana praca może być kontynuowana, ani jak ma zweryfikować, jakie obowiązki pracownik faktycznie wykonuje w drugim miejscu.

Czy Twoim zdaniem pracodawca, który musi płacić wynagrodzenie chorobowe za pracownika zatrudnionego równocześnie w drugiej firmie, powinien dostać dodatkowe narzędzia kontroli?

Najczęściej zadawane pytania

Czy każdy, kto ma dwa miejsca zatrudnienia, będzie mógł być na L4 w jednym i pracować w drugim?
Nie automatycznie. Od 1 stycznia 2027 r. taka możliwość istnieje tylko wtedy, gdy na żądanie ubezpieczonego i ze względu na rodzaj wykonywanej pracy lekarz zdecyduje się nie wystawić zwolnienia z jednego z tytułów ubezpieczenia – o tym, czy warunki są spełnione, każdorazowo rozstrzyga ocena lekarska i warunki ustawowe.

Kto poniesie koszt zwolnienia, jeśli pracownik jednocześnie pracuje w drugiej firmie?
Zdaniem Conperio nadal będzie to pierwszy pracodawca – ten, u którego pracownik przebywa na zwolnieniu – bo to on musi wypłacać wynagrodzenie chorobowe za ten okres, niezależnie od tego, że zatrudniony w tym czasie pracuje gdzie indziej.

Czy wiadomo, ile będą kosztować nowe przepisy?
Nie. Jak zaznacza Mikołaj Zając z Conperio, nie da się tego oszacować, bo nieznana jest skala nadużyć – dane o kontrolach ZUS pozwalają jedynie na hipotetyczną ekstrapolację rzędu ok. 2,57 mld zł, ale to, jak podkreśla ekspert, tylko test skali, a nie dowód na nadużycia.

Źródła

TLKP - Księgowość,        
  Podatki, Kadry i Płace

Zostaw odpowiedź

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *